بابا افضل كاشاني:
ازپنجره دل
رو ديده بدوز تا دلت ديـــده شــــــــود
زآن ديده جهاني دگرت ديده شــــود
گر تو ز سر پسند خــــــود برخيــــزي
احوال تو سربسر پسنديده شـــــود.
بابا افضل كاشاني:
چشم حواس آنچه ميبيند، ظاهر آدمها و اشياء است. بر سطح ميلغزد و ره به درون نميبرد. اما هرچيز را باطني است كه جز به چشم دل آن را نتوان ديد. با چشم باطن ميتوان در باطن اشياء و آدمها نفوذ كرد و هرچيز را عريان و بي پرده ديد. آنچه در اين رباعي حكـَمي بدان اشاره شده است، بستن چشم ظاهر بين و گشون چشم دل است. وقتي دل آدمي، چشم گردد، بدان ميتوان در جانها و جهانهاي ديگر سير و نظاره كرد. اين نخستين آموزه رباعي بابا افضل كاشاني است.
آموزه ديگر رباعي، ناديده گرفتن خواهشها و آرزوهاست. دندان بر جگر فشردن و بر اشتهاي سيري ناپذير نفس سد كشيدن. و در يك كلام، مبارزهاي دروني براي رسيدن به آرزويي والاتر. رسيدن بدين مرتبت، باعث ميشود تمام رفتار و اطوار آدمي دلنشين افتد. بي شك مقدمه اين مقام، چشم فروبستن بر تمنيات و تجليات ظاهري است. چه بسيار جمالهاي زيبا، كه باطني زشت دارد و كسب اين معرفت، محتاج بستن چشم ظاهربين و گشودن چشم باطن نگر است.
گوينده اين رباعي، حكيم افضل الدين محمد مرقي كاشاني است. افضل الدين از نويسندگان معروف ايراني است كه در اواخر قرن ششم و نيمه ی اول قرن هفتم هجري ميزيست. خواجه نصيرالدين در دو فقره از آثار خود، از افضل الدين كاشاني ياد كرده و خود را شاگرد يكي از شاگردان او برشمرده است. زادگاه افضل قريه مرق از توابع كاشان است و هم در اين ناحيه درگذشته و مزار او باقي است. از افضل مقاديري رباعي برجاي مانده كه شمار آنها بين 50 تا 700 در نوسان است. قديمترين منبع رباعيات او نسخه شماره 4931 كتابخانه نورعثمانيه تركيه است كه در سال 674 هجري كتابت شده و علاوه بر رسايل بابا افضل، 39 رباعي او را نيز در بردارد. بخشي از رباعيات افضلالدين به شاعران ديگر همچون مولوي و خيام و عراقي و اوحد كرماني و ابوسعيد ابوالخير و خواجه عبدالله انصاري نيز منسوب است. رباعيات منسوب به بابا افضل را نخست سعيد نفيسي در سال 1311 شمسي منتشر كرد و سپس مجتبي مينوي و يحيي مهدوي با همكاري يكديگر مصنفات او را در فاصله سالهاي 1331 تا 1337 شمسي انتشار دادند كه شامل رباعيات و ساير اشعار بابا افضل نيز ميشود. بعد از آن، چهار تن از پژوهشگران اهل كاشان ديوان او را در سال 1351 منتشر ساختند و چاپ دوم آن كه در سال 1361 منتشر شد، با اضافات همراه بود.
رباعي بالا در كليات شمس و مجموعه رباعيات اوحدالدين كرماني نيز ديده ميشود و به قطع نميتوان آن را به يكي ازين سه شاعر منسوب كرد. چرا كه مأخذ هر سه آنها، جزو مآخذ قديمي است.
در اين رباعي شاعر از موسيقي قافيه به شكل نسبتاً مؤثري بهره برده و كلمه «ديده» را به نحوي در هر سه موضع قافيه تكرار كرده است. در مصراع نخست، ديده به معني چشم است و در مصراع دوم نيز بخشي از فعل مركب «ديده شدن» است. در مصراع چهارم نيز «ديده» جزوي از كلمه «پسنديده» است. اين رباعي، از نمونههاي تقريباً خوب رباعيات اخلاقي و عرفاني است. اگرچه يك رباعي ناب و طراز اول به شمار نميرود. اغلب رباعيات منسوب به بابا افضل در حوزه رباعيات حكمي و اخلاقي جاي ميگيرند.