بلخ کهن در آیینه امروز (فیاض مهرآیین)
زبان مردم بلخ در آغاز زبان اوستایی بود که از دوره های شاهان یونانی باختری و اشکانیان به بعد زبان مردم بلخ به زبان پارتی و پهلوی اشکانی متحول شد و از عهد کوشانیان به بعد از آمیزش چندین زبان آریایی زبان فارسی دری به وجود آمد که تا امروز مردم بلخ به این زبان حرف می زنند. بلخ در مسیر شاهراه معروف ابریشم قرار داشت و مرکز داد و ستد و تجارت جهانی در آن روزگار و نیز محل تلاقی فرهنگ های گوناگون بود که هنر گریکوبودیک بلخ یکی از مظاهر آن است.
پس از ظهور اسلام
نخستین بار نیروهای عرب به فرماندهی احنف بن قیس به بلخ راه یافتند واز آن به بعد بلخ جزئی از قلمرو اسلامی شد. در عهد اسلامی نیز بلخ جایگاه تاریخی خود را حفظ کرد و دانشمندان، نویسنده گان، شاعران وعارفان بی شماری را تقدیم جهان بشریت نمود. در دورۀ امویان (660 – 749میلادی) شورشهایی دربرابر دولت اموی در بلخ روی داد که در هر بار با لشکرکشی عربها فرونشانده می شد یک تن از قهرمانان ملی بلخ و آریانا در این دوره (ابومسلم خراسانی است که درشهر سرپل کنونی ازمضافات بلخ آن روز دریک خانوادۀ تاجیک زاده شده بود او در آوان جوانی برای برچیدن بساط ظلم عربهای اموی به مبارزه آغاز کرد وبلاخره بلخ وشهرهای دیگر خراسان را یکی پی دیگری آزاد ساخت وسرانجام دمشق مرکز امویان را به تصرف درآورد و به تاریخ 28نوامبر749امویان را سقوط داده وخانوادۀ عباسیان را به خلافت برنشاند وخود والی خراسان شد در دورۀ عباسیان خانوادۀ فرهنگ پرور برمکیان بلخی در دستگاه خلافت اسلامی نفوذ زیادی پیداکردند. این خانوادۀ تاجیک درگسترش دانشهای انسانی وفرهنگ بومی وآریایی بلخ خدمات زیادی را انجام داده اند اما عباسیان هم، ابو مسلم خراسانی و هم خانوادۀ برمکیان بلخی را با دسیسه از بین بردند درسال 822 میلادی طاهر پوشنگی درهرات استقلال خراسان را اعلام کرد و از دورۀ طاهریان تا دورۀ سامانیان در بلخ فرمانروایان محلی یی به نام "آل داود" حکومت می کردند. شهر بلخ درسال899 میلادی جزء قلمرو سامانیان شد.
سامانیان هم از مردم تاجیک بلخ بودند که در دورۀ حکومت خود بخارا را پایتخت خود انتخاب کردند. در زمان سامانیان بلخ ازنگاه فرهنگی خیلی ترقی کرد وشاعران و نویسندگان ودانشمندان زیادی در آن به ظهور رسیدند که ابوشکور بلخی، رابعۀ بلخی، شهید بلخی، ابن سینای بلخی، از آن جمله اند. بلخ در این دوره شهری بود با هفت دروازه ویکی از گذرگاههای کاروان های تجارتی شرق وغرب محسوب می شد. مساحت شهر3ضرب3میل بود و27شهرک مربوط بلخ شمرده می شد.
بلخ از اوایل سدۀ11 تاآخر دهۀ 6 سدۀ مذکور جزء دولت غزنوی و از سال 1059تا 1221میلادی جزء دولت های سلجوقیان، غوریان، وخوارزمشاهیان بوده است. در دورۀ سلجوقیان درسال1153میلادی حادثۀ معروف حملۀ غزها در بلخ روی داده است که شهر بلخ در اثر آن به ویرانه مبدل شد.
مولانا جلال الدین محمد بلخی در زمان خوارزمشاهیان در سال 1207میلادی درشهر بلخ زاده شد وبعد در خورد سالی همراه باخانوادۀ خود ازاین جا به قونیه مهاجرت کرد.
شهر بلخ در سال1221 میلادی به تسلط چنگیزخان در آمد و او شهر را منهدم وبسیاری ازمردم بلخ را قتل عام کرد. بعداً بلخ مدتها درکشاکش میان دولت های ایلخانی وچغتایی وملوک کرت قرار داشت وبالاخره امیرتیمور به بلخ لشکر کشید وقلعۀ معروف هندوان را در آن شهر با خاک یکسان ساخت و در این شهر اعلام پادشاهی کرد درسال 1480میلادی در زمان تیموریان درسدۀ پانزدهم میلادی در دهکدۀ خیران دربلخ مرقد حضرت علی(ک) کشف مجدد شد. این آرامگاه قبل از حملۀ چنگیز نیز در زمان سلجوقیان موجود بود سلطان حسین تیموری در اطراف مرقد مذکور تهداب شهرکی را گذاشت که امروز به نام شهر مزارشریف یاد می شود ومرکز ولایت بلخ است.
بلخ بعد ازتیموریان هرات:
بعداز دورۀ تیموریان هرات درقرن 16میلادی، خراسان دچار انحطاط گردید، برسرتسلط بر بلخ میان دودمانهای تیموری هند، شیبانیان ماورالنهر وصفویۀ فارس جدالها ادامه داشت، ادارۀ این ولایت اکثراً به دست حکومتهای محلی قرار داشت واین حکومتها بیشتر با امارت بخارا مرتبط بودند در قرن 19میلادی به کمک یکی از روحانیون بانفوذ در شمال به نام خلیفۀ دارالامان آخرین والی بلخ که مربوط به بخارا بود از بلخ رانده شد و ولایت بلخ رسماً مربوط سلطنت کابل گردید.
دراین زمان امیرعبدالرحمان خان باسرکوب سردار اسحاق خان در مزارشریف واخرین بقایای خوانین ازبک وابسته به ماورءالنهر درشبرغان ومیمنه، بلخ را به بخشی از قلمرو خود مبدل ساخت و از آن زمان ولایت بلخ یکی از ولایات افغانستان است.
ولایت بلخ درعصر حاضر:
شهر مزارشریف که بعد ازقرن 19میلادی به مرکز مزارشریف مبدل شده است به دلیل موجودیت آرامگاه حضرت علی(ک) خلیفۀ چهارم حضرت پیغمبر اسلام(ص) ، ازاهمیت خاص مذهبی برخوردار بوده و دراین شهر به روز نوروز یعنی آغاز سال هجری خورشیدی ، صدها هزار زایر ازافغانستان ودیگر نقاط جهان جمع می شوند ودر این محل به رسم آریاییان قدیم، درفشی به نام علم یاجهنده برافراشته می شود که تاچهل روز (الی ختم جشنوارۀ گل سرخ) در اهتزاز می باشد.
امروز شهر مزارشریف به دلیل موقعیت خاص استراتیژیک، جیوایکونومیک وجیوپلیتیک خویش، اهمیت زیاد دارد ویکی از مراکز مهم تجارتی وفرهنگی افغانستان است.
مردم ولایت بلخ درمقاطع حساس تاریخی همیشه از وحدت ملی وتمامیت ارضی کشور حمایت نموده و دردفاع از نوامیس ملی ودینی پیشقدم بوده اند.
نقش این مردم درسالهای جهاد ومقاومت ودر استحکام دولت قانونمند در دهه های اخیر از هیچ کس پوشیده نیست.
گفتنی است که ولایت بلخ فعلاً دارای (16800)کیلومتر مربع مساحت واضافه از دوملیون نفوس بوده که از آن جمله درسال 1388هجری خورشیدی (700000) تن کارت رایدهی اخذ کرده بودند بیش از(60) درصد باشندگان بلخ را سکنۀ بومی یا قدیمی آن یعنی تاجیکها تشکیل میدهند همچنان در زمانه های متأخر اقوام برادر دیگر اعم از پشتونها، ترکمنها، ازبکها وهزاره ها دراین ولایت بودوباش اختیار کرده اند.
ولایت بلخ با سه کشور آسیای میانه یعنی تاجیکستان، ازبیکستان، وترکمنستان هم مرز بوده، بندر حیرتان در آن واقع است.
با فعال شدن بندر کلیف درمرز ترکمنستان وبندراسماعیل سامانی (درساحۀ کلدار) با تاجیکستان امکان سهمگیری ولایت بلخ در رشد اقتصاد وتجارت کشور افزایش خواهد یافت.
ولایت بلخ دارای (14) ولسوالی و (6)شهر می باشد وبیش از نیم نفوس این ولایت د رشهر ها زنده گی دارند.
در ولایت بلخ یک پوهنتون (دانشگاه) دولتی با(7000) محصل و(270) استاد چهار موسسۀ تحصیلات عالی خصوصی و درحدود پنجصد باب مکتب با تقریباً نیم ملیون دانش آموز و درحدود( 12000) آموزگار موجود است .
در ولایت بلخ موسسات مهم تولیدی ازجمله تصدی تولیدی کود وبرق وصدها شرکت تجارتی وموسسات غیردولتی داخلی وخارجی فعالیت دارند.
در این ولایت نمایندگی های سیاسی کشورهای هند، پاکستان، ایران، روسیه، تاجیکستان، ازبیکستان، ترکمنستان، ترکیه، ایالات متحدۀ امریکا، سویدن وجرمنی موجود است.
بعد از ادارۀ جدید در کشور در اثردرایت رهبری این ولایت در رأس سترجنرال عطامحمد نور وهمکاری مردم در ولایت بلخ امنیت وقانونیت حکمفرما بوده، اسلحه جمع آوری شد، قول اردو وقطعات نظامی سابق منحل گردیده، عواید مرکزی ساخته شده، تولید تریاک وچرس به صفر رسانیده شده است، باز سازی با وجود محدودیت امکانات به سرعت جریان دارد که نمونه های آن اسفالت وجغل اندازی صدها کیلومتر سرک، اعمار و ترمیم ده ها باب مکتب، کلینیک، مسجد، کتابخانه و تعمیرات دولتی می باشد.
مشاهیر وآثارتاریخی ولایت بلخ:
تاریخ افتتاح شهر بلخ وتجلیل نوروز توسط یما شهنشاه پیشدادی بلخ به (3679) ق .م یعنی (5690) سال پیش از امروز می رسد . این ولایت طی مدت مذکور بیش از (20)مرتبه توسط مهاجمین تخریب گردیده، باآنهم در این ولایت آثار باستانی متعددی برجامانده است؛ مانند:
- جمشید شهر در شولگره که جدیداً کشف شده است
- بالاحصار بلخ
- برج عیاران
- دژ بلخ
- مسجد نه گنبد
- نوبهار بلخ
- خانقاه سلطان العلما پدرمولانا
- منار زادیان
- شهر بانوی خلم
- تپه های دلبرجین در دولت آباد
- پل امام بکری
- آریا شهر
- مسجد خواجه پارسا
- مسجد ها وآرامگاههای چندین تن از عرفا و علما در بلخ
- قلعۀ تخته پل
- رواق تنگی شادیان
- روضۀ مبارک
- باغ جهان نما
- قلعۀ جنگی
- مدرسۀ سیدسبحانقلی خان
وغیره.
درمورد مشاهیر ، علما، عرفا و شعرای بلخ کافی است یاد آور شویم که درتاریخ ادبیات بلخ تألیف پژوهشگر و نویسندۀ توانای بلخ استاد صالح محمد خلیق زندگی نامۀ در حدود(800) تن از این بزرگان آمده است.
در این ولایت شاعران ودانشمندانی اعم از زن و مرد ازعهد یما تا امروز ظهور کرده اند که اندانی بلخی، پوروچیستای بلخی، زردشت، جاماسپ حکیم، و دردورۀ اسلامی، ابوشکور بلخی، شهیدبلخی، دقیقی بلخی، رابعۀ بلخی، ابوزیدبلخی، ابومعشربلخی، ابن سینای بلخی، وطواط بلخی، قاضی حمید الدین بلخی، شقیق بلخی، ابراهیم ادهم بلخی، مولاناجلال الدین محمد بلخی، حکیم ناصر خسرو بلخی وصدهاتن دیگر را میتوان نام برد.